Dobbelstenen in de logopedie: 10 tips van kleuter tot senior
Senne is 6. Hij ziet je map opengaan en weet al wat er komt: weer die /s/-woorden. Zijn schouders zakken.
Leg er een dobbelsteen naast en dezelfde zes woorden worden plots een spel dat hij wil winnen. Dobbelstenen in de logopedie werken omdat ze de keuze uit jouw handen halen. Niet jij bepaalt wat aan de beurt is, het toeval doet dat.
Hieronder tien tips, geordend per soort steen. Van de grote gele foam dobbelsteen tot de digitale variant, met eentje die je morgen al bij je oudste cliënt kan proberen.
Waarom dobbelstenen in de logopedie zo goed werken
Kort antwoord: je haalt meer oefenbeurten uit een sessie en die beurten komen in willekeurige volgorde.
Dat eerste laat zich tellen. Sugden en collega's kwamen in hun overzicht van fonologische interventies (2018, International Journal of Language & Communication Disorders) uit op 50 tot 100 oefenbeurten per sessie, twee tot drie keer per week. Tel eens na wat je op een gewone dinsdag haalt.
Bij veel van ons blijft die teller lager dan gedacht. Niet omdat we traag werken. Wel omdat er tussen elke beurt iets zit: kiezen, twijfelen, onderhandelen over hoeveel er nog moet.
Een dobbelsteen haalt dat tussenstuk weg. Gooien duurt twee seconden. Er ligt meteen een nieuw doel op tafel en niemand hoeft erover te discussiëren.
Er zit nog een tweede winst in, en die heeft niets met tellen te maken: het kind gooit zelf, en wie zelf gooit voelt controle over een oefening die hij zelf niet heeft gekozen, waardoor je een pak minder weerstand krijgt aan het begin van een sessie. Dat scheelt.
Dan de volgorde. Maas en collega's schreven in 2008 in het American Journal of Speech-Language Pathology dat variabel en willekeurig oefenen meestal beter scoort op retentie en generalisatie dan hetzelfde item twintig keer na elkaar herhalen, en dat geldt nog altijd als het vertrekpunt voor motorisch leren in de spraaktherapie. Een dobbelsteen doet die wissel vanzelf, ook wanneer hij drie keer op hetzelfde vlak landt.
Werkt dit bij iedereen? Nee. Bij kinderen die vastlopen op onvoorspelbaarheid, bijvoorbeeld bij veel faalangst, kan een rollende steen net spanning geven. Zet hem dan in als afsluiter en niet als motor van je sessie. Merk je dat pas na een paar weken? Je staat er niet alleen voor, dat gebeurt ons allemaal.
De grote gele foam dobbelsteen: tips 1 tot 3
Je kent hem wel. Zo'n zachte schuimrubberen kubus van een centimeter of zestien, meestal geel, die bij veel collega's op de kast ligt. Hij maakt geen lawaai en je kan hem gooien zonder dat er iets sneuvelt.
Precies dat laatste is zijn sterkte. Toch blijft hij bij de meesten liggen als gewone beurtbepaler, terwijl hij veel meer kan zodra je hem echt door de ruimte laat vliegen.
1. Gooi eerst, praat daarna
Laat het kind de steen door de kamer gooien en er zelf achteraan lopen. Pas als het terug aan tafel zit, doet het de oefening van het vlak dat boven ligt.
Tijdverlies? Bij kinderen die niet stil kunnen zitten is het net omgekeerd. Die tien seconden beweging kopen je twintig seconden aandacht. Wout van 5 haalde bij mij zo dertig woordbeurten in een sessie waar hij er anders vijftien deed, en hij vroeg zelf om nog een ronde.
2. Gooi naar elkaar in plaats van op tafel
Zit je met twee kinderen, of met een kind en een ouder erbij? Laat de steen rondgaan. Wie hem vangt, is aan de beurt.
Je oefent er beurtwisseling mee zonder dat je één keer moet zeggen "wacht tot jij aan de beurt bent". Voor kinderen die worstelen met de pragmatische kant van taal is dat een oefening op zich, en ouders die meekijken zien meteen hoe ze thuis hetzelfde spelletje kunnen spelen zonder dat het op huiswerk lijkt.
3. Hoe verder je gooit, hoe langer je zin
Leg drie stroken papier op de vloer: dichtbij, halverwege, ver. Landt de steen dichtbij, dan volstaat het losse woord. Halverwege vraagt een korte zin. Ver vraagt een zin van minstens zes woorden, of een zin met een "want" erin.
Kinderen mikken plots bewust ver. En dat is het hele punt: ze kiezen zelf voor de zwaarste opdracht. Anouk van 8 ging van losse woorden naar zinnen van tien woorden, puur omdat ver gooien toffer was dan veilig spelen.
De insteekdobbelsteen met vakjes: tips 4 en 5
Dit is de doorzichtige variant met zes gleufjes waar je kaartjes of foto's in schuift. Iets duurder in aankoop, veel flexibeler in gebruik.
4. Vul hem met foto's uit het leven van het kind
Vraag ouders om zes foto's door te sturen: de hond, de fiets, oma, de zetel waar hij altijd op ligt. Print ze klein en schuif ze in de vakjes.
Woordenschat oefenen op vreemde plaatjes is één ding. Oefenen op het eigen konijn is iets anders. De kans dat dat woord thuis terugkomt in een echt gesprek ligt een pak hoger, en daar wil je uiteindelijk naartoe.
Bij meertalige gezinnen werkt dit trouwens dubbel zo goed, want de foto van de keuken thuis of van de bomma in het buitenland laat een kind vertellen over iets waar het de woorden voor kent in de thuistaal maar nog niet in het Nederlands. Vraag dan gerust wat het woord in die andere taal is. Je verliest er niets mee.
5. Laat het kind de steen zelf vullen voor volgende week
Geef de laatste vijf minuten van je sessie weg. Het kind kiest zelf zes items voor de volgende keer, uit jouw stapel doelwoorden.
Klinkt als een detail. Toch voel je het verschil in de week erna: een kind dat zijn eigen steen heeft gemaakt, komt binnen met de vraag of jullie er weer mee gaan werken. Meebeslissen over materiaal maakt van oefenen iets van hem, niet iets van jou.

Blanco stenen en de twintigvlak: tips 6 en 7
Een blanco steen beschrijf je met een uitwisbare stift. Een twintigvlak haal je uit de spelletjeskast van je eigen kinderen. Samen kosten ze je bijna niets.
6. Twee stenen tegelijk, en het spel wordt taal
Dit kan een dobbelsteen en een draairad in de logopedie niet: je gooit er meerdere tegelijk.
Zet op steen 1 werkwoorden en op steen 2 zelfstandige naamwoorden. Gooi allebei. "De olifant poetst." Onzin, en net daarom onthoudt een kind van 7 die zin beter dan de tiende correcte zin over een bal die stuitert.
Op klankniveau werkt hetzelfde principe: steen 1 met beginklanken, steen 2 met klinkers, samen vormen ze een lettergreep. Wil je dit kant-en-klaar op papier, dan doet Rol je verhaal op AVI-niveau precies dat met wie, wat en waar.
7. De twintigvlak bepaalt hoe vaak
Het kind gooit de twintigvlak en dat getal is het aantal herhalingen van het doelwoord.
Twintig keer /r/ na elkaar vraag je normaal nooit. Maar als de steen twintig zegt, doet een kind het lachend, want de steen heeft beslist en jij niet. Rolt er een 2, dan is dat ook prima. Gemiddeld kom je hoger uit dan met jouw eigen "doe nog eens vijf keer", en je zit meteen dichter bij die 50 tot 100 beurten.
Wel opletten bij een kind dat snel vermoeid raakt. Haal de hoge getallen er dan uit met een twaalfvlak of een tienvlak.
Geef die twintigvlak ook mee naar huis. Ouders die elke avond moeten onderhandelen over "nog vijf keer" geven het na drie dagen op, terwijl een steen die het aantal bepaalt de discussie meteen doodslaat en het oefenmoment terugbrengt tot iets van twee minuten. Zeg er wel bij dat één worp per avond volstaat.
Digitale dobbelstenen: tips 8 en 9
Een fysieke steen voelt beter aan. Hij tuimelt, hij klettert en kleuters willen hem vasthouden. Dat wint het van een scherm.
Alleen: elke nieuwe inhoud betekent opnieuw printen, snijden en lamineren. Doe je dat voor twaalf cliënten met elk hun eigen doelen, dan ben je een avond kwijt.
8. Eén set per cliënt, zonder lamineerhoes
Digitaal draai je die logica om. Je typt de zes vlakken in, bewaart de set onder de naam van je cliënt en een week later staat ze er nog. Wat al gelukt is, vervang je in tien seconden.
Daarvoor hebben we de interactieve dobbelstenen gemaakt: eigen foto's, eigen tekst, emoji's of kleuren op elk vlak, en per set een korte instructie die de cliënt bij elke worp ziet staan.
9. Hou één steen vast en gooi de andere opnieuw
Met vier stenen op het scherm bouw je een zin rond wie, wat, waar en wanneer. Klik daarna op één steen om enkel die opnieuw te rollen.
Zo hou je het onderwerp vast en verander je alleen de plaats. Of omgekeerd. Voor kinderen die vastlopen zodra alles tegelijk verandert, is dat het verschil tussen meedoen en afhaken. Bij oudere cliënten met woordvindingsmoeilijkheden gebruik je het om één element te laten staan terwijl je rond de rest blijft cirkelen, tot het woord er is.

Tip 10: de herinneringssteen voor je oudste cliënten
Dobbelstenen zijn geen kinderspul. Toch belanden ze zelden op de tafel van een woonzorgcentrum, en dat is jammer.
Zet op de zes vlakken geen woorden maar thema's uit vroeger: de kermis, mijn eerste job, een strenge winter, het huis waar ik opgroeide, zondagmiddag, mijn trouwdag. De cliënt gooit en vertelt.
Waarom dit meer is dan gezellig babbelen? Reminiscentie, kort gezegd: samen ophalen wat iemand heeft meegemaakt, is een van de weinige benaderingen bij dementie waar een Cochrane-review van Woods en collega's (2018) effect ziet op communicatie, cognitie en levenskwaliteit. De auteurs zijn er eerlijk over: de effecten zijn klein en niet in elke setting even duidelijk. Voor communicatie sprong vooral de groepsaanpak eruit, en voor levenskwaliteit net de woonzorgsetting.
Godelieve is 84 en antwoordt op elke open vraag met "och kind, dat is zo lang geleden". Rolt de steen op "de kermis", dan komt er plots wel een verhaal over een paardenmolen en haar zus die misselijk werd. Je hebt geen vragenlijst nodig. Je hebt een aanleiding nodig.
Werk je met iemand met de ziekte van Parkinson, dan combineer je dit met gericht werk aan verstaanbare spraak bij parkinson. Het verhaal is dan de oefenstof en niet het doel.
Eén praktische tip: hou de beurt kort. Vijf tot tien minuten aan het begin van je sessie werkt beter dan een half uur, zeker bij iemand die snel vermoeid raakt.
En kies je materiaal met zorg. Een grote foam steen ligt beter in een hand met artrose dan zes kleine kubusjes, en foto's op de vlakken werken bij slechtziende cliënten alleen wanneer ze groot en contrastrijk genoeg zijn, dus print liever één beeld per vlak dan een collage. Twijfel je? Test het eerst uit met een blanco steen en een dikke stift.
Welke dobbelsteen kies je wanneer?
| Type | Waar hij uitblinkt | Let op |
|---|---|---|
| Grote foam steen (ca. 16 cm) | Beweging, groep, kleuters | Je hebt ruimte nodig |
| Insteeksteen met vakjes | Eigen foto's, snel wisselen | Kaartjes raken kwijt |
| Blanco steen met stift | Doelwoorden die per week wijzigen | Stift veegt uit tijdens het gooien |
| Twintigvlak of twaalfvlak | Aantal herhalingen, dosis opdrijven | Te hoog voor vermoeide cliënten |
| Digitale dobbelstenen | Sets bewaren per cliënt, meerdere stenen | Minder tastbaar voor jonge kleuters |
Waar begin je?
Kies er één uit. Niet tien.
Neem de tip die het dichtst bij je huidige caseload ligt en probeer hem volgende week bij twee cliënten. Werkt het, dan bouw je verder. Blijft het niet plakken bij dat ene kind, dan zegt dat meestal iets over dat kind en niets over jou.
Wil je meteen oefenstof onder je stenen leggen, dan vind je in het abonnement werkbladen, spelvormen en apps die je per zes items kan opdelen. Dobbelstenen in de logopedie kosten je vanaf dan geen voorbereidingsavond meer. Leg die gele steen morgen eens op tafel voor je je map opendoet, en kijk wat er gebeurt.
Veelgestelde vragen
Probeer zeven dagen gratis
Maak een account en krijg zeven dagen toegang tot alle logopediematerialen en alle 9 Logo Apps, zoals de AVI-Lezer en de Toneel-Lezer. Geen betaalgegevens nodig, en er loopt daarna niets door.
Start mijn 7 gratis dagen
